woensdag 14 maart 2018

Spirituele economie - 6. Groei

Groei is in de loop van de tijd absoluut boven aan komen staan op de ranglijst van westerse economische waarden. Alles moet groeien. Winst, omzet, eigendom, kapitaal, aandelenkoers, creditportefeuille, productie, technologie, effectiviteit en efficiency, inkomen, werkgelegenheid. Sinds de economische crisis van de jaren dertig in de 20e eeuw moet zelfs schuld groeien al is dit dan wel iets meer omstreden. Wat niet groeit deugt niet en de groei van het een is afhankelijk geworden van de groei van het ander.
De groeigedachte heeft de mensheid in haar wurggreep gekregen. Ze is na WO-II ook overgeslagen naar het psyco-sociale domein. Wij mensen zelf moeten groeien. Tegen de klippen op. Steeds meer weten en kunnen, ons alsmaar ontplooien, succes na succes behalen op steeds meer terreinen, gezonder en gezonder worden, alsmaar meer levensjaren en welvaart en welzijn opstapelen, en meer en meer behoeften aankweken en bevredigen.

De gedachte van en behoefte aan economische groei heeft een natuurhistorische basis. Want wij mensen zijn sedert onheuglijke tijden als succesvolste overlevers onder alle dieren in aantal alleen maar gegroeid. Steeds meer mensen moesten derhalve worden gevoed en gekleed en in van alles worden voorzien. De laatste twee eeuwen gaat het hard. Anno 1800 leefden er 1 miljard mensen op aarde, In 1950 waren dat er 2 miljard en de verwachting is dat we in 2050 met in ieder geval 5 miljard zullen zijn. Onze lange natuurhistorische groeigeschiedenis heeft geleid tot een groeineurose. Het wordt een serieuze vraag of planeet aarde onze uit de kluiten gewassen bruto productdictaten nog wel aan gaat kunnen.
Bovenop die natuurhistorische basis heeft zich een cultuurhistorische basis gestapeld, namelijk het groeiende overwicht van het kwantitatieve denken en doen boven het kwalitatieve. Veel en meer produceren en dienst verlenen is belangrijker geworden dan goed en beter en dat goed en beter is steeds meer ingekleurd geraakt door dat veel en meer. De natuurhistorische groei is van ouds een mondiaal gegeven. Maar de cultuurhistorische groeigedachte is een uitgesproken westerse erfenis, die zich vanuit het noord-westelijke halfrond over de hele globe heeft verbreid. Het kwantitatieve denken en doen zal ongetwijfeld een positieve verworvenheid zijn maar is in ieder geval een onmisbare mentale pendant gebleken om aan de natuurhistorische vereisten in voldoende mate tegemoet te kunnen blijven komen. De planeetcrisis die zich in onze tijd zo pregnant aandient laat zien dat onze dubbele collectieve levens- en overlevingsbasis fundamenteel aan herziening toe is.

Hoe kunnen we dat ter hand nemen? Het bovenstaande wijst in twee richtingen; bevolkingspolitiek en -cultuur, en ombuiging van de gedachte van economische groei.
De aarde raakt overbevolkt, zeker buiten Europa. Dat vraagt om een internationale bevolkingspolitiek, die natuurlijk vooral op Afrika en Azie gericht zal moeten zijn maar ook van Europa een inspirerende input zal vragen. Maar het vraagt ook om een nieuwe orientatie op procreatie. Als dieren willen we ons voortplanten. Mens zijn betekent van ouds het recht en de plicht om vader en moeder te zijn, om vader en moeder te moeten en te willen zijn. Het individuele onvermijdelijke en wenselijke ouderschap is aan herziening toe. Dit grijpt diep in in alle persoonlijke levens. Ook in ons eigen Westen.
Daarnaast moet kwantitatieve groei plaats gaan maken voor kwalitatieve groei. En groei voor ontwikkeling. Ontwikkeling is een complexe zaak. Invalshoek zou kunnen zijn om ons continu bij al onze productie en dienstverlening gezamenlijk en individueel af te vragen welke baten we daarbij op wat voor manier feitelijk nastreven en en welke we zouden moeten nastreven, en hoe dan. De antwoorden op deze vragen zijn telkens weer belangrijk maar belangrijker zijn de voortdurende herziening van die antwoorden en vooral een niet aflatende gesteldheid van het oprechte en integrale vragen zelf. Hier komen de al eerder besproken spirituele centrale waarden weer om de hoek kijken.

donderdag 22 februari 2018

Spirituele economie - 5.Spirituele economische waarden

In lijn met een aantal grote geestelijke overleveringen zijn dat er drie. Ik duidt ze graag aan als: wijsheid, openheid en respect. Twee overleveringen met name dienen mij tot model. De eerste is het Christendom. De stichter daarvan, de apostel Paulus, heeft het over geloof, hoop en liefde. Dat zijn in termen van de christelijke deugdenleer de drie goddelijke deugden. De tweede overlevering is het Boeddhisme. De Boeddha spreekt van inzicht, onthechtheid en compassie.  Wijsheid, geloof en inzicht corresponderen duidelijk met elkaar, evenals respect, liefde, en compassie. De parallellie  tussen openheid, hoop en onthechtheid is minder eenduidig. En compassie is een verhaal apart. In het Sanskriet, de taal van de Boeddha, heet zij Karuna. Dit woord is onvertaalbaar omdat de stam ervan niet bekend is. Volgens ter zake kundigen heeft het te maken met overvloeien en met altruisme ten opzichte van alle levende wezens, van alles dat bestaat zelfs, en niet alleen met verhoudingen tussen mensen.

Wijsheid. Bij wijsheid gaat het niet op de eerste plaats om redelijkheid en verstandigheid als persoonlijke kwaliteiten. Zij heeft veeleer van doen met het verbindend vermogen van eerlijk, waarheidsgetrouw en onvoorwaardelijk overleg en verstandhouden. Wijsheid is denken, spreken en handelen vanuit het besef dat elke wetenschap en visie en elk vermogen waarover we beschikken en die objectief en onomstootbaar lijken toch maar betrekkelijk zijn. Zij betreft de bereidheid en het vermogen om van moment tot moment te denken, te spreken en te handelen vanuit de erkenning dat we niet alles weten en niet alles kunnen. Tegelijkertijd en daartegenover is de wijze mens bereid en in staat om eigen kennis en vermogens en die van anderen niet onder de korenmaat te stoppen, uit bij voorbeeld onzekerheid, angst, luiheid of jaloezie. De wijze komt er ook voor uit draagt er ook zorg voor dat op gegeven moment bepaalde zienswijzen en kundigheden tot gelding mogen en zelfs moeten komen uit meer gezamenlijk belang. Wijsheid is besliste bescheidenheid.

Openheid. Openheid betreft de bereidheid en het vermogen om het individuele en collectieve egoisme dat ons doorgaans zo in zijn greep kan houden volledig los te laten of in ieder geval zo lang mogelijk op te schorten. Egoisme richt zich op het eigenbelang en meestal ook op de korte termijn. Eigen belang en korte termijn zijn legitieme referentiepunten. Maar uiteindelijk kan het daar niet bij blijven. Hoe zou openheid kunnen werken? Op micro-, meso- en macroniveau is een drieslag denkbaar. Allereerst stellen betrokkenen zich de vraag: wat willen we voor onszelf bereiken met waar we nu mee bezig en over aan het besluiten zijn? Vervolgens: welke anderen hebben hier iets aan of juist niet aan en wat zijn hiervan voor hen op welke termijn de positieve en negatieve effecten? Zo ontstaan ten derde allerlei plus- en min-balansen. Zorgvuldig worden ze tegen elkaar afgewogen en verwerkt. Het is dan heel goed mogelijk dat een andere optiek opdaagt of dat het eigenbelang in een nieuw daglicht komt te staan. Openheid is de kalibrerende pendelbeweging tussen ik en de ander en tussen wij en de anderen, een uitgebreide en aandachtige manier ook van tot tien tellen. Het verrassende zicht kan tot stand komen dat er meer aan de orde is en dat er meer op het spel staat dan waarop betrokkenen geneigd zijn zich te focussen.

Respect. Bij respect gaat het om de bereidheid en het vermogen te herkennen en te erkennen dat alles en iedereen ons allereerst alleen maar gegeven zijn, en niet door ons gemaakt en niet in ons bezit. Voorop staat verwondering. Verwondering dat alles en iedereen er zo maar zijn en zo maar functioneren. We nemen afstand van de vraag hoe dat komt en wat er aan en mee gedaan kan of moet worden en we nemen afstaand van de overtuiging dat er iets aan en mee gedaan kan of moet worden. Het gaat niet alleen over en om mensen en shareholders. Respect is ook ontzag en liefde voor de globe en het milieu, voor materialen, grondstoffen,en producten, voor informaties, technieken en  methoden, voor regelingen, beleidsplannen en wetten. Respect doet overigens geen afbreuk aan de noodzaak om op gegeven moment iets te doen of te laten, om iets of iemand in bepaalde opzichten goed- of af te keuren, of om met of over mensen voor hen aangename of onaangename beslissingen te nemen.

Wijsheid, openheid en respect vloeien in elkaar over. Ze zijn niet te scheiden. Ze voeden elkaar.

Dat geldt trouwens ook voor hun tegendelen. Een dramatische economische casus in Nederland laat ons dat zien. Dat is de geschiedenis van het Groningse gas. Daar zijn bij voorbeeld onwetendheid, partijdigheid en onachtzaamheid aan de orde van de dag geweest,  en nog steeds. Gezamenlijke verdieping in die casus zou ons veel kunnen leren over de spiritualisering van de economie.


vrijdag 2 februari 2018

Spirituele economie - 4. Economische waarden

In het gebruikelijke economische denken, praten en doen bezigen we nogal eens graag gewichtige termen terwijl we er iets heel gewoons mee bedoelen. Bij voorbeeld de notie "waarde". Laatst konden we in een krant een overigens puntig commentaar tegenkomen waarin de aandeelhouder van tegenwoordig op de korrel werd genomen. Die aandeelhouders, en in hun kielzog hun ondernemingsbestuurders, zouden enkel in bedrijfsovernames geinteresseerd zijn en dus enkel in de prijs per aandeel, en niet in het scheppen van economische waarde. Helaas stond er niet bij wat dat dan is. Met "waarde" bedoelen we doorgaans "prijs", of: geldwaarde. Zoals de prijs van een huis of  van een edel metaal. Maar er zijn naast prijs veel economische waarden. Zoals: winst, groei, kapitaal, effectiviteit en efficiency, kosten en baten, markt en marktfunctioneren, arbeid en werkgelegenheid, arbeidsomstandigheden, inkomen en beloning, bezit en eigendom, en niet te vergeten: welvaart. Het is niet eenvoudig hier een steekhoudende en complete systematiek van te geven. We doen er ook weinig ons best meer voor. Economische waarden als boven genoemd haken daarvoor waarschijnlijk te veel in elkaar in. Iedereen ook, van economisch hoog tot laag, denkt, praat en doet graag vanuit een eigen straatje en een eigen beperkt stramien.

Sinds het primaat van de economie en het liberale reveil hebben we het ons steeds meer eigen gemaakt om economische waarden in cijfers en met name in financiele cijfers uit te drukken. Economische instituten als het Nederlandse CBS en het mondiale IMF zijn hierin voorop gaan lopen. We willen het economische immers beheersbaar maken en houden. Helaas is dat minder eenduidig dan instituten als de genoemde ons suggereren. Economische waarden  zijn immers niet alleen in elkaar verstrengeld. Ze hangen ook nauw samen met minder- of niet-economische waarden, met name met psycho-sociale waarden. Zoals: behoefte en behoeftebevrediging, klantvriendelijkheid, klanttevredenheid, ontplooiing en zelfverwerkelijking, succes, eigen en andermans belang, welzijn, en momenteel niet te vergeten: planeetbehoud. Ook in deze kennen we geen systematiek waar we voldoende ons best voor doen. Het veelomvattende motto "People, Planet, Profit" is al weer van de spandoeken verdwenen. Het is overigens een gelukkige ontwikkeling dat planeetbehoud als waarde duidelijk terrein wint. Dat is dan natuurlijk vooral uit oogpunt van bescherming tegen de gevolgen van de zogenaamde klimaatverandering, die we nota bene zelf veroorzaken, en nauwelijks of niet uit eerbied voor de planeet zelf. Al kan die zelfbeschermingsoptie zeker een goed begin zijn.

Het vernuft en de intensiteit waarmee corruptie en fraude worden gepleegd, niet alleen in de economie maar wel vooral daar, kunnen ons doen concluderen dat we hier te maken hebben met een gebied van negatieve economische waarden zoals zelfverrijking en economische machtstoeeigening. Berichtgevingen over belastingontduiking en -ontwijking gunnen ons daar regelmatig een blik op. De economie raakt dan ook meer dan ons lief is nauw aan geestelijke waarden. Belangrijke op de economie betrokken geestelijke waarden zijn: wijsheid, openheid en respect.

maandag 15 januari 2018

Spirituele economie - 3: Veld van spirituele actie

Spirituele actie is een van de twee steunpilaren van spiritualiteit, naast contemplatie. Contemplatie is voortdurend aandacht ontwikkelen voor en aandacht geven aan, en onophoudelijk vertrouwen kweken en blijven koesteren in het mysterie van de werkelijkheid. Dat mysterie is de spanningsvolle samenhang tussen de materiele en de immateriele werkelijkheid en tussen het kosmische en het menselijke karma. Spirituele actie is het niet aflatend medewerken met en bijdragen aan dat mysterie. In een vorig blog ben ik daar uitvoeriger op in gegaan.

Het gaat eigenlijk niet om twee zuilen naast elkaar. We moeten eerder denken aan twee naar elkaar toe welvende en zo een doorgangspoort vormende pilasters. Nog beter is het iets minder elegante beeld van een obilisk met stut. Spirituele actie is dan de omhoog wijzende obilisk, gesteund door een kruisbeer, de contemplatie. Of het beeld van een oprijzende kathedraal, het bouwwerk van spirituele actie, geschraagd door een omringende galerij van kruisberen, het geheel van de contemplatieve beoefening. De laatste twee beelden hebben te maken met het vraagstuk van de verhouding tussen actie en comtemplatie. De grote religieuze overleveringen hebben,wat boud beweerd, overwegend de nadruk gelegd op contemplatie, vaak zelfs religie aan contemplatie gelijkgesteld, en spirituele actie veronachtzaamd. Zulks vanwege een grote verlegenheid met met name de materiele werkelijkheid. Het spirituele vraagstuk van de verhouding tussen actie en contemplatie is in de religieuze geschiedenis te weinig doordacht. Dit heeft ons geen goed gedaan. De problemen van onze tijd, met het planeetvraagstuk als verreweg het grootste probleem, hangen met die verwaarlozing samen. Ik pleit dus voor het primaat van spirituele actie. Zeker nu.

Wat heeft dit met economie te maken? Wel, economie is een veld, zo niet het veld bij uitstek, van spirituele actie. Wij zijn geroepen tot spirituele actie, om het immateriele in het materiele tot uitdrukking te brengen. Economie heeft hier alle mee van doen. Er zijn meer velden van spirituele actie.  Economie is het veld van het ontwerpen, produceren, distribueren en consumeren van fysieke en psychsociale goederen en diensten ten behoeve van het leven en overleven van en van het genieten door mens en medemens. Bepaald een forse ingreep in de materiele werkelijkheid. Wij zijn in de loop van de tijd, al veel eerder zelfs dan toen we economie prioriteit zijn gaan geven in het publieke domein, dit veld volledig van het immateriele los gaan koppelen. De religieuze tradities hebben daar fiks aan mee gedaan, zo niet er het voortouw in genomen.
Het wordt tijd om op onze schreden terug te keren. De economie moet weer boven aan de publieke agenda komen te staan, maar dan vanuit een heel andere intentie.

donderdag 21 december 2017

Spirituele economie - 2.Economie

Het woord "economie" komt uit het klassieke Grieks. Het bestaat uit twee woordjes; "eco" en "nomie". "Eco" komt van "oikos" en "-nomie" komt van "nomos". "Oikos" beteken: paleis, woning, huis, verblijfplaats, vaderstad - of: hol, tent, vertrek, kamer - of: familie, geslacht, generatie. "Nomos" betekent: wet, wijze, gewoonte, vast gebruik, principe, conventie. Dit allemaal roterend en assemblerend zouden we kunnen zeggen dat economie, etymologisch gezien, zoveel betekent als: het besturen en regelen van een huishouden of een kleiner of groter leefverband.

De gangbare ideeen over wat economie is bewegen zich tussen twee polen. De ene pool is die van o.a. de milieuorganisaties. Milieuorganisaties hebben het bij oikos over de biologische omgeving die mensen, dieren, planten en mineralen met en voor elkaar vormen, over schone lucht en bodem, over schoon water, en over verantwoord gebruik door ons mensen van ruimten en grondstoffen. Dit is een ruime opvatting van oikos. De andere pool betreft een veel beperktere opvatting. Dat is die van de doorsnee economische wetenschappers en regelgevers van onze dagen die economie hebben laten verworden tot zoveel als zaken- en vermogensbeheer. Dit blijkt een ongezonde blikvernauwing, gezien de door ons mensen veroorzaakte  ernstige toestand waarin Planeet Moeder Aarde is komen te verkeren. Een toestand die we naief en onszelf verontschuldigend "klimaatverandering" zijn gaan noemen. Deze blikvernauwing is geleidelijk gegroeid. In ieder geval vanaf de tweede helft van de 18e eeuw, vanaf de tijd dus dat het economische denken en doen bovenaan is komen te staan op de publieke agenda. Ze zet zich nog steeds door. Gezien de huidige accentverschuiving van arbeid naar kapitaal en de vervaarlijk groeiende kloof tussen rijk en arm.

Het wordt de hoogste tijd dat we radicaal afstand nemen van het dominante economische denken en doen van centrale banken, economische planbureaus en econometrisch georienteerde planners en adviseurs. We moeten het ons eigen maken om economie te zien en te beleven als een project van samenwerking en onderlinge afstemming tussen alle levende wezens die in een alles en allen doordringende onderlinge afhankelijkheid verkeren. En we moeten het ons eigen maken om onze aangestelde dan wel zelfbenoemde beleidsmakers daar indringend over aan te spreken.Dan kunnen nieuwe heilzamere ideeen ontstaan die handen en voeten kunnen krijgen naarmate ze meer worden gekoesterd en met elkaar gedeeld.

zaterdag 2 december 2017

Spirituele economie - 1. Inleiding

Laten we het de komende tijd over economie gaan hebben, over "de" economie.

De economie is behoorlijk gezakt uit de top van de publieke agenda. Voor het eerst sedert heel lange tijd. Voorafgaand aan WO-II heeft ze al zeker 100 jaar bovenaan gestaan in de publieke belangstelling, door het liberale reveille en zijn socialistische en communistische tegenhangers. Het verdrong toen het religieuze domein. Een heel ingrijpende gebeurtenis trouwens. Na WO-II eist de wederopbouw een jaar of tien alle gezamenlijke en individuele aandacht op. Die wederopbouw mondt uit in een decennialange orgie van materiele groei en expansie welke de publieke ruimte en de particuliere levenssfeer volledig gaat impregneren en absorberen. Daar komt in 2007 plots een eind aan. Want dan breekt er een economische crisis uit in de orde van grootte van die van 1933. Met daaroverheen en daarna nog eens de Griekenland- en de Euro-crisis.
Maar die hele lange tijd lang is de economie aan de orde van de dag gebleven.

Sedert in ieder geval 2015 nemen andere topics de hoogste agendaplekken over. Met name: het planeet- en klimaatvraagstuk, het vluchtelingenprobleem, en het populisme. Het maatschappelijke domein neemt het estafettestokje van het economische domein over. Dit is een opmerkelijke omslag. Het is nog maar de vraag of deze omslag van tijdelijke aard is.
Het populisme zou nog kunnen doorgaan voor een politieke en maatschappelijke tsunami, , zij het een heel heftige, die op gegeven moment wel weer gaat liggen. maar bij het planeetvraagstuk en het vluchtelingenprobleem zit dat waarschijnlijk toch anders.

Er zijn op mondiale schaal nogal wat mensen op de vlucht. De vluchtelingenstromen van na WO-II zijn er niets bij. Nu is er niet alleen een vlucht weg van plekken vol politieke, mentale, economische en fysieke onderdrukking en gewelddadigheid. Ook een vlucht naar voren naar plekken waar betrokkenen denken een nieuw en beter bestaan op te kunnen en te moeten bouwen, wat dat dan ook mag inhouden. We doen er goed aan er rekening mee te houden dat wat we op dit moment op dit gebied meemaken nog maar een begin is. Dat de mensheid behoorlijk op drift aan het raken is en dat dat lang kan gaan duren.

Want Planeet Moeder Aarde verkeert in levensgevaar. We hebben het in dit verband steeds naief en zonder benul en vrijblijvend over klimaatverandering. terwijl het feitelijk gaat om de manier waarop wij mensen met die planeet om zijn gaan springen. Met name sedert de tijd dat de economie aan de hoogste orde van de dag is gekomen. Alle levende wezens worden door onze omgang met de aarde en alles daarop, daarbinnen en daarboven bedreigd, inclusief wij mensen zelf. Het VN-IPCC en andere planeetagentschappen die daar verstand van hebben geven ons nog een paar decennia om een definitief ecologisch onheil af te wenden. Als ons dat lukt dan moeten we er al voor gezorgd hebben te weten hoe we het allemaal anders moeten gaan doen.

Zo komt de economie toch weer op de proppen en om de hoek kijken. Maar dan zal het moeten gaan om een andere economie. Een economie die we hier als spirituele economie nader willen verkennen.

woensdag 19 oktober 2016

Spiritueel Management Aanduidingen - 13 Slot - Centrale Waarden

Op drie manieren hebben we de laatste tijd opnieuw kennis kunnen maken met een diepgeworteld ego-mechanisme. September 2016 vernemen we van twee plannen met de planeet Mars en van een genetische revolutie. Ten eerste het plan "Mars One". Enkele Nederlandse ondernemers willen binnen tien jaar vier personen een nederzetting op Mars laten vestigen. Die moeten dan snel gezelschap krijgen van nog meer pioniers. Ze zullen geen van allen terug kunnen keren en allemaal op Mars spoedig sterven. Maar ze verwerven eeuwige roem en gaan ons laten zien wat grenzen verleggen nou echt is. Ten tweede de idee van Elon Musk, baas van autofabrikant Tesla, van zonnepanelenmaker Solar-City, en van ruimtevaartconcern SpaceX. Binnen 25 jaar wordt door een aantal kwartiermakers op Mars een zelfvoorzienende stad gebouwd en de komst voorbereid van een kolonie van 100 mensen en daarna van de hele mensheid. Problemen daarmee? Die zijn er zeker. Maar ze zijn er om op te lossen en ze worden ook opgelost! Maar het is de enige manier om als mensheid aan een gewisse aardse catastrofe te ontkomen. Ten derde de doorbraak van Jennifer Doudna te Berkeley met het genetisch modificatiesysteem CRISP-Cas, alias "genome editing". Daarmee kan dna in levende organismen, ook menselijke embryo's, worden veranderd als die organismen nog maar miniscule klompjes cellen zijn.

Het ego-mechanisme in kwestie luidt: wat we bedenken dat willen we, wat we willen dat kunnen we, en wat we kunnen dat moeten we. In deze volgorde kan speling zitten. Heel rechtlijnig en dwangmatig en in de aangegeven volgorde valt het te onderkennen in crimineel handelen. Nou zijn die Nederlandse ondernemers, mijnheer Elon Musk en mevrouw Jennifer Doudna zeker geen criminelen. In tegendeel. Ze hebben het beste met ons voor. Maar het mechanisme is bij hen net zo goed aan het werk en in handen van anderen kan het fataal uitpakken. Het gaat om een al heel oud ethisch filosofisch vraagstuk. Is er in deze een verschil tussen de uitvinding van het vuur of het wiel en die van kernenergie of geo-engineering? Wat we heden ten dage allemaal zijn gaan weten en kunnen begint heel waarschijnlijk de grenzen te raken zo niet te overschrijden van ons vermogen om met wil en bewustzijn en verantwoord en integer om te gaan met wat kosmos en planeet ons te bieden hebben en met wat we daaruit kunnen ontdekken en ontwikkelen.

De Hand van God (12e eeuw) -
Fresco in de San Clemente -
Barcelona
Hier ligt vanaf nu en in de nabije toekomst de belangrijkste rol voor spiritueel management. In alle sectoren en domeinen. In politiek, economie, kunst, wetenschap, welzijn en zorg, onderwijs, en waar al niet. We grijpen opzettelijk en onopzettelijk op allerlei manieren in de materiele en karmische werkelijkheid in. We leven van en met de opbrengst van dat ingrijpen en maken er ook weer nieuwe middelen mee voor weer nieuwe opbrengsten. In de loop van de tijd , vooral sedert de komst van de moderne wetenschap, zijn we er steeds beter en slimmer in geworden. Onze afhankelijkheid van aarde en kosmos staat nog wel buiten kijf maar we gaan die afhankelijkheid steeds minder voelen en die afhankelijkheid geeft daardoor steeds minder de doorslag in ons denken, spreken en handelen. We zetten alleen maar alles om ons heen in steeds sneller tempo en steeds slagvaardiger naar onze hand

Meer dan ooit dreigen we daardoor naast onze schoenen te gaan lopen, uit balans te raken tussen vier tegenpolen in onze houding jegens en omgang met aarde en kosmos. Tussen eerbied en arrogantie, dankbaarheid en gretigheid, zorgvuldigheid en gewelddadigheid, en zorgzaamheid en onverschilligheid. Spiritueel management is het management dat daarvoor waakt en ons steunt in de verwerkelijking van die centrale waarden ten aanzien van aarde en kosmos: eerbied, dankbaarheid , zorgvuldigheid en zorgzaamheid. Niet  boude technologische plannen kunnen ons redden van die kosmische of planetaire catastrofe die ons inderdaad boven het hoofd hangt, maar dagelijkse spiritualisering van onze omgang met de werkelijkheid die ons uiteindelijk alleen maar gegeven is.