donderdag 4 februari 2016

Spiritueel Management Aanduidingen - 7. Karma

Karma is een Sanskriet woord. Het betekent: maken, doen.
Doorgaans geduid als de wet van oorzaak en gevolg.
Beter wellicht: de wet van wederzijdse inwerking en beïnvloeding.
Het karmische geheel is tweevoudig, duaal: kosmisch en menselijk karma.

Het kosmisch karma: alles werkt met alles samen en alles werkt op alles in.
In alle richtingen van ruimte en tijd, tot in het oneindige.
Toevallige gebeurtenissen zijn er niet. En er zijn ook geen dingen en gebeurtenissen die alleen op en door en voor zichzelf bestaan, los van elkaar en van het geheel.
Het menselijk karma: de eindeloze inwerking en beïnvloeding door het denken (ruim opgevat: alle ik-functies, nl. ons denken, willen, voelen en herinneren), spreken en handelen van ieder mens op het denken, spreken en handelen van ieder ander. Van de dichtste nabijheid tot op de verste afstand.
Het menselijk karma werkt niet deterministisch. Het appelleert aan de persoonlijke verantwoordelijkheid.

Kosmisch en menselijk karma werken ook weer op elkaar in. Dit is de basis voor de voortdurende wording en beweging van en in de spanning en samenhang tussen geestelijke en materiele werkelijkheid. Het menselijk karma heeft een bepaalde prioriteit. Als mensen hebben we een bijzondere positie binnen het karmische geheel. De Joods-Christelijke idee van de mens als het door God aangestelde hoofd van de schepping is hier een niet onomstreden uitdrukking van. Het kosmisch karma werkt zonder verantwoordelijkheid maar is te allen tijde heilzaam, ondanks het leed en lijden van allerlei soort dat het levende  wezens aan lijkt te kunnen doen. Het menselijk karma werkt in alvermogende verantwoordelijkheid. Maar het kan voortdurend aantasten en zelf worden aangetast vanwege de mysterieuze menselijke neiging tot egoisme, tot ik-bevangenheid. Met menselijk falen, verzuim en moreel kwaad als mogelijke gevolgen, ook voor de werking van het kosmisch karma.
De mogelijkheid die we als mensen hebben tot spiritueel denken, spreken en handelen stelt ons in staat om het menselijk karma op constructieve koers te brengen en te houden en balans met het kosmisch karma te bewerkstellingen en te bevorderen. Telkens weer opnieuw.

Vanwege dit karmische geheel is ook spiritueel management mogelijk.

Afbeelding: Sternverbundene (1923) - Paul Klee (1879-1940) - Privebezit Zwitserland

donderdag 26 november 2015

Spiritueel Management Aanduidingen - 6. De materiele en de geestelijke werkelijkheid

De spanning en samenhang tussen de immateriele en de materiele werkelijkheid is de meest fundamentele dualiteit-nondualiteit waar we in leven en werken en in samenleven en samenwerken mee te maken hebben. Ook al ziet het er zo uit dat we ons enkel continu bewegen in, bewogen worden door en bemoeienis hebben met de materiele werkelijkheid. Het gaat om de crux van spiritueel management.

De materiele werkelijkheid is de wereld van het waarneembare en het beheersbare, het veranderlijke en vergankelijke, de geconditioneerde werkelijkheid en de wereld van de verscheidenheid.
We kunne er drie lagen in onderkennen.
Allereerst de fysieke wereld. Alles wat we in en met ons lijf en met onze zintuigen en hun technologische verlengstukken kunnen aanraken, manipuleren en bewerken. Op de vierkante centimeter en kosmisch wijd en breed.
Dan het menselijk sociale en psychische, met alle daarvoor kenmerkende en daaraan verbonden individuele en maatschappelijke oogmerken en effecten. Persoonlijke en met anderen al dan niet gedeelde gedachten, gevoelens, strevingen en opgedane ervaringen met zaken als geluk, succes, welzijn, communicatie en democratie, en hun tegendelen natuurlijk.
Daaronder, daarboven en daaromheen is er het quantumfysische, het energetische en het paranormale.

De eerste laag herkennen we van ouds het meest als materiele werkelijkheid. De tweede laag vinden we doorgaans niet materieel omdat ze niet fysisch is. Maar ze is dat wel omdat we hierin en van hier uit het fysische ondergaan en sturen. De derde laag is ons het minst vertrouwd omdat ze ons in ons dagelijkse reilen en zeilen het meest ontgaat, voor ons nauwelijks stuurbaar is en ons ook met huiver kan vervullen. De New Age Beweging heeft er ten onzent veel oog voor gekregen en haar, vanwege haar minder makkelijk naspeurbare in werking en bewerkbaarheid vaak zelfs gelijkgesteld aan het geestelijke, het spirituele, het immateriele.
Spiritueel management concentreert zich vooral op de eerste twee lagen.

De geestelijke werkelijkheid is de wereld van het niet waarneembare en het niet beheersbare, van het onveranderlijke en het onvergankelijke het eeuwige en het ene. Ze gaat voor, achter, boven en onder het materiele verscholen, maar draagt en drijft haar en geeft haar betekenis. Het is een mysterie dat we niet rationeel kunnen doorgronden. Als we er open voor staan kunnen we het wel ervaren.

Een mysterie is het ook dat we met name in het westen dit mysterie hebben leren veronachtzamen. Met veel kwaad, lijden, in gebreke blijven en verzuim in allerlei vormen als gevolg. Spiritueel management is dan ook management dat de voorwaarden er voor schept dat we ons weer rekenschap gaan geven van de meest fundamentele spanning en samenhang: die tussen materiele en immateriele werkelijkheid, als mede voor onze gezamenlijke bestemming in deze.



Afbeelding: Ivoren gedenkplaat - Salamis - 8e eeuw BCE

donderdag 22 oktober 2015

Spiritueel Management Aanduidingen - 5. Dualiteit en non-dualiteit

Dualiteit en non-dualiteit is denk ik het onderliggende centrale thema in alle geestelijke en bedrijfsspirituele oriëntaties in het westen die zich op de een of andere manier en in bepaalde mate laten inspireren door oosterse overleveringen.

Dualiteit staat voor het ondergaan en aanwakkeren van allerlei tweespaltigheden, tegenovergesteldheden. Scherpe en minder scherpe. Dat zijn er in de loop van de tijd nogal wat geworden.
God-mens, God-natuur, mens-natuur, hemel-aarde, hemel-hel, natuur-cultuur, aanleg-opvoeding, verstand-gevoel, mening-feit, oordeel-aanvaarding, ware werkelijkheid-beoordeelde werkelijkheid, hier en nu-daar en dan/toen, doen-niet doen, wijsheid-weten, relatief-absoluut, zijn-worden, verbinding-afgescheidenheid, geluk-pijn, gezondheid-ziekte, eenvoud-complexiteit, rijkdom-armoede, winst-verlies, constructie-destructie, liefde-haat, vergeving-verwijt, liefde-haat, vrijgevigheid-hebzucht, geloof-wetenschap, hoop-wanhoop, nabijheid-distantie, geboorte-dood, leven-dood, tijd-eeuwigheid, reflexief-prereflexief ...
Nondualiteit staat voor het kweken en ervaren van eenheid, Samen vallen, heldere aanwezigheid, universaliteit, heelheid, ongekunstedheid, bewustheid.

Het gaat om een uitermate belangwekkend en spannend leerpunt. Alleen: vaak proef je in menige verhandeling dat het erom zou gaan om te komen tot nondualiteit en om dualiteit te overwinnen en achter ons te laten. Dit is niet zo. Laat ik zeggen: het is tegelijk waar en niet waar. De valkuil kan zijn dat we dualiteit als verkeerd en minder volmaakt beleven en proberen te ontlopen en nondualiteit als het ideaal en als enige juiste gesteldheid gaan nastreven, als een doel.

(Afbeelding: Het Huwelijk - Demetrescu - Cosmas en Damianuskerk, Rome,  tentoonstelling 2011)

Ik zelf ben dualist-nondualist. Ik geloof dat er tegelijk spanning en samenhang is tussen de kenmerken en de uitingen van het leven,van de werkelijkheid, van het menselijke bestaan en van het leven en werken en samenleven en samenwerken. De volledige aanvaarding van die spanning brengt ons tot de verwerkelijking van samenhang. Omgang met dualiteit gaat dan eigenlijk boven streven naar nondualiteit. Ze gaat er hoe dan ook aan vooraf. Samenhang is dan het geschenk, de genadegave. Niet dat we daar niets voor hoeven doen maar dat zit hem dan vooral in hoe we met de spanning omgaan.

In het kader van spiritueel management hebben we met in ieder geval vier fundamentele spannings-samenhangscomplexen te maken.
* De immateriele en materiele werkelijkheid. Enerzijds de wereld van het waarneembre, het hanteerbare, het vergankelijke, het veranderlijke. Anderzijds de wereld van het niet-waarneembare, het niet-beheersbare, het onvergankelijke, het onveranderlijke. Het is onze gezamenlijke menselijke bestemming om in leven en werken en samenleven en samenwerken het immateriele in het materiele tot uitdrukking te brengen.
* Het kosmische en het menselijke karma. Enerzijds de inwerking van alles op alles, in alle richtingen van ruimte en tijd, tot in het oneindige. Anderzijds de inwerking van het denken, spreken en handelen van ieder mens  op het denken, spreken en handelen van ieder ander mens, van de dichtste nabijheid tot de verste afstand. Beide karma's werken ook weer op elkaar in. Waarbij de verantwoordelijkheid krachtens menselijk karma zich ook over het kosmische karma uitstrekt. Het is onze gezamenlijke menselijke bestemming om kosmisch en menselijk karma steeds meer op elkaar af te stemmen.
* Bedrijvigheid en werk. Bedrijvigheid is alles wat we doen en maken. Werk is alles wat we doen en maken maar dan als persoonlijke opdracht, als de onmisbare persoonlijke manier om beide gezamenlijke bestemmingen gestalte te geven.
* Sacrale en seculiere rationaliteit. Geestelijke en instrumentele rationaliteit. Met name de omgang met het immateriele vraagt een andere manier van denken, spreken en handelen dan de omgang met het materiele. Ze zijn niet een en hetzelfde maar we staan gezamenlijk en individueel voor de opgave ze verenigbaar te maken en steeds meer te verenigen, in elkaar te verstrengelen.

De afgebakende formele en informele samenlevings- en samenwerkingsverbanden waarin we ons van dag tot dag bewegen en waarin we tegelijk leiding geven en leiding ontvangen hebben ten aanzien van deze vier spannigs- en samenhangsvelden een bemiddelende sleutelrol.


donderdag 1 oktober 2015

Spiritueel Management - Aanduidingen - 4. Spiritualiteit anno 2015

De New Age Beweging is inmiddels al weer verbleekt en verschrompeld. De spirituele contrarevolutie is mislukt. Met name binnen de wereld van arbeid en organisatie.Ten onder gegaan aan datgene waar ze aan probeerde te tornen: de materialistische levensinstelling en wereldbeschouwing. Indringend zijn we hier op gewezen door de Britse universitaire religiekenners Jeremy Carrette en Richard King in hun "Selling Spirituality: The Silent Takeover of Religion", uitgegeven door Routledge in 2005. De Nederlandse vertaling ervan door Karl van Klaveren, "Spiritualiteit in de uitverkoop - De stille overname van de religie", verscheen nog datzelfde jaar bij Uitgeverij Ten Have. De Grote Geestelijke Overleveringen zijn mede debet aan het fiasco. Zij hebben de New Age Beweging in zelfingenomenheid of uit angst, wie zal het zeggen, veronachtzaamd en ze hebben er op afgegeven. Een hele ernstige fout.

Op de achterflap van vermelde vertaling lezen we o.a.: "Spiritualiteit is big business ... Vaak wordt gedaan alsof spiritualiteit een soort tegengif is tegen het materialisme en neoliberalisme. Maar het tegendeel is het geval". De huidige wijdverbreide belangstelling voor mindfulness is hier het jongste blijk van. Mijn eigen spirituele coach brengt dit drama in zijn "Het laatste woord van Zen" (Maurice Knegtel, uitgeverij Juwelenschip te Cothen, 2014, bladzijde 15) even indringend maar geestelijk kernachtiger onder woorden. Ik citeer,
en vervang dan telkens "Zen" door "spiritualiteit". "Spiritualiteit en werk zijn de afgelopen jaren tot een innige omgang gedwongen. Het is echter de vraag hoe gelijkwaardig deze omgang is. De doelstellingen van beide partners verschillen wezenlijk. Werk gaat over doen, ontwikkelen en instrumentaliteit, alles staat in dienst van het voortbestaan van de onderneming. Spiritualiteit gaat over niet doen, herkennen en erkennen van wat is, en onmiddellijkheid. Beide werelden staan haaks op elkaar. In het veelvuldig flirten van de laatste jaren werd de doelstelling van spiritualiteit ondergeschikt gemaakt aan die van werk. Spiritualiteit werd zo 'verwerkt'. Mensen beoefenen spiritualiteit op de werkplek om beter te kunnen functioneren, dat wil zeggen meer geconcentreerd te zijn, flexibeler en daardoor productiever. Dat is mooi en het heeft alles met werk te maken en weinig met spiritualiteit. Als de relatie gelijkwaardig zou zijn, zouden werknemers wel eens mondiger kunnen worden, weerbarstiger en meer ongrijpbaar. Ze zouden zich zelfs kunnen gaan afvragen of wat ze op de werkplek doen nog wel klopt met wat ze werkelijk te doen hebben".


We moeten in het Westen dus weer opnieuw aan de gang met spiritualiteit. Het eerste wat ons in deze te doen staat is de verwerking van ons massale afscheid, ja: afwijzing, van de persoonlijke God dan wel van het Goddelijke, waar we duizenden jaren mee zijn opgetrokken. Dat is nog steeds een hele diepe wond. Die wond, die we onszelf aangebracht hebben, willen we niet meer voelen. Dat hoeft ook niet meer want we hebben verdovingsmiddelen genoeg. Maar als die wond niet echt geneest en als die leemte niet echt toereikend opnieuw wordt ingevuld redden we het niet. Ik pleit dan ook voor het gedegen godsdienstige, religieuze en levensbeschouwelijke gesprek. Ruim bemeten in de tijd, onder deskundige en professionele geleide, en zowel in de persoonlijke levenssfeer als op de werkvloeren van organisaties en netwerken.
Spiritueel management is management dat onbaatzuchtig die ruimte schept en die geleide organiseert.



Afbeelding: De Verwoeste Stad - Ossip Zadkine - Rotterdam 1953.

woensdag 2 september 2015

Spiritueel Management - Aanduidingen - 3.Spiritualiteit


Heel algemeen zie ik spiritualiteit als geestelijk leven. En ik onderken dan daarin drie uitdrukkingsvormen: godsdienstigheid, religiositeit en levensbeschouwelijkheid.
Deze drie onderscheiden zich van elkaar op twee manieren. Ten eerste door een erkenning van en een relatie met De Hogere of het Hogere, De Ander of Het Andere. Ten tweede door de manier van leggen en onderhouden van deze relatie.

De godsdienstige mens legt en onderhoudt contact met een persoonlijke god, met God. De Jood, de Christen en de Moslim doen dit zeer zeker. Er zijn ook godsdiensten die meerdere Goden kennen als Hogere Instantie. Zoals het klassieke Heidendom. De religieuze mens voelt zich verbonden met een niet-persoonlijke alles doordringende Goddelijke Kracht. Zoals de Hindoeist en de Boeddhist. De levensbeschouwelijke mens stelt zijn leven in dienst van de verwerkelijking van een stelsel van Universele Waarden. We kennen in het Westen het klassieke en het moderne Humanisme, in China van ouds het Confucianisme en het Taoisme.

Hoe verhouden zij zich tot dat hogere? Op heel verschillende manieren uiteraard. Te veel om er hier op in te kunnen gaan. Maar ze hebben wel iets essentieels gemeen. Bij hun manier van contact onderhouden met De Hogere of Het Andere laten zij zich leiden en inspireren door algemenere dan wel specifiekere richtlijnen, aangedragen door al langer geldende tradities en instituties.



Die tradities en instituties geven allemaal iets aan over hoe je contact legt met De Hogere of Het Andere en over hoe je dat contact kunt laten doorwerken in je omgang met het leven en de wereld om je heen, Alle spiritualiteit berust zodoende op twee pijlers: contemplatie en actie. Contemplatie is aandacht hebben voor en vertrouwen stellen in De Hogere, Het Andere, of ook wel in de spanning en samenhang tussen de materiele en de immateriele Werkelijkheid, en alles doen om die aandacht en dat vertrouwen te kweken en te versterken. Actie is bijdragen aan de effectiviteit van die aandacht en dat vertrouwen in je doen en laten jegens alles en allen in de materiele werkelijkheid en alles doen om die effectiviteit te onderhouden en verder te ontwikkelen. Contemplatie en actie werken op elkaar in. Het ene is niet mogelijk zonder het andere. Het is een diepgaand uitwisselingsproces.
Spiritueel management legt het accent op spirituele actie en wil daar sturing in geven. Hoe delicaat dat eigenlijk ook ligt.

Het woord "spiritualiteit" komt van het Latijnse "spiritus". Dat betekent: lucht, lucht in beweging, wind, storm, ingeademde lucht, adem, en in afgeleide zin: geest. Adem is het oerbeginsel dat we in heel veel geinspireerde teksten en geestelijke oefeningen uit de Grote Overleveringen tegenkomen. In de Christelijke Bijbel schept God de mens door Zijn Adem in een klomp klei te blazen. De Hindoeist legt en onderhoudt contact met Brahman en Atman door de ademsvolle syllabe AUM te zuchten en te zingen. De profeet Mohammed neemt in stormvlagen kennis van de door Allah via aartsengel Gabriel voorgezegde Koransura's. De Boeddhist mediteert en mediteren is door enkel en alleen en ongefocused ademen onpersoonlijk worden, het ik of het zelf losweken, en zo onvoorwaardelijk aanwezig zijn en alles en allen gaan omvatten. 
Ademen is zo de fysieke kern van spiritueel leven en werken geworden en gebleven.

Sedert de Verlichting zijn we in het Westen uitgesproken materialistisch georienteerd geraakt, anti-godsdienstig, anti-religieus en anti-spiritueel, op zijn minst niet-godsdienstig, a-religieus. a-spiritueel. Filosofisch, wetenschappelijk en vooral ook historisch zijn daar nijpende en interessante redenen voor aan te dragen en dat wordt sedert 1750 nog steeds druk gedaan. Via het kolonialisme en vanaf de industriele revolutie heeft het westers zichzelf en de hele wereld in zuiver materialistische richting voortgestuwd en is het materialisme dominant geworden in alle levensgebieden, ook het economische. We hebben het ons eigen gemaakt om de materiele werkelijkheid als enige werkelijkheid te zien of althans als de enige die er toe doet. Er is wel nog ruimte gelaten voor het levensbeschouwelijke.

Aan de New Age Beweging van de jaren 70 en 80 van de 20e eeuw lijkt de eer toe te komen een serieus begin te hebben gemaakt met een ombuiging van deze ontwikkeling. Zij heeft in ieder geval het spreken over en het werken aan en met spiritualiteit, ook binnen de wereld van arbeid en organisatie, opnieuw op de kaart gezet.

Spiritueel management betekent daardoor zeker ook een terugkeer naar het godsdienstige, het religieuze en het levensbeschouwelijke. Zij het op nieuwe wijzen en met tegelijk luisterende en kritische afstand tot de overgeleverde richtlijnen en instituties.

Toelichting afbeelding: Kapitelen - klooster Monreale - Palermo 12e eeuw


***************************

woensdag 29 juli 2015

Spiritueel Management - Aanduidingen - 2.Management

Herzien op: donderdag 28 juli 2016

Management is bepaald aan herwaardering toe. Het is in een wel heel kwaad daglicht komen te staan sedert de crisis die in 2007 tot uitbarsting kwam in de financiele wereld en vanuit de VS naar Europa is komen overwaaien. Sedertdien is management bijna synoniem geworden met hebzucht en zelfverrijking en met vernuftige kortzichtigheid en slim ritselen op de korte termijn. De manager is iemand geworden die noodzakelijk vervangen dient te worden. Met name het financiele bestel en het semipublieke domein hebben hier volop van doen spreken. Voordien had management meer een aura van verantwoord economisch en maatschappelijk hogepriesterschap en was de manager iemand die eeuwig en hooggeacht op zijn of haar post was en diende te blijven.

De termen management en manager stammen uit de wereld van de paardendressuur en komen uit het Frans ("manege"). Ook het Latijnse "manus" (= hand; denk aan: aan de hand leiden, en uit de hand voeren). Zo gezien is managen zoveel als het dresseren van paarden en mensen leren paardrijden. In de jaren tachtig van de 20e eeuw een geliefd model voor managementopvattingen en managementtrainingen. Evenals het hoeden van schapen trouwens. Je hoort er niets meer over in onze tijd. Wel jammer, want hier zitten een paar elementen in die hernieuwde aandacht verdienen. Zoals: zorg besteden aan en verzorgen van je dieren, kennis van en begrip voor en reactief en proactief inspelen op hun mooiere en moeilijker eigenschappen, en balans en afstemming zoeken en brengen tussen de kwaliteiten van mens en dier en hun wederzijdse belangen op kortere en langere termijn.
                                                                                         
Van belang is op het onderscheid tussen managen en leiding geven. Leiding geven is het managen van mensen, managen is het managen van zaken, d.i. alle andere wezenlijke componenten van organisatie en netwerk. Sedert we aan organisatie- en arbeidskunde doen is dit een soort richtingen strijd geworden; waar leg je het accent op, op mensen of op zaken? Mensen betekent dan doorgaans zo veel als medewerkers, en in zaken zijn dan merkwaardigerwijs klanten en leveranciers inbegrepen. Uiteindelijk zijn mensen en zaken nauw met elkaar verweven. Bij het managen van zaken kun je nooit om mensen heen en aan het managen van mensen zitten veel zakelijke kanten. Spiritueel management omvat beide.
                                                                                  

Vloermozaïek Circo Massimo in Miniatura -
Villa Romana del Casale (4e eeuw CE) -
Piazza Armerina Sicilia


Heel vaak wordt bij management gedacht aan het formele gezag in een organisatie of aan het minder geformaliseerde gezag in een netwerk, en aan de personen of groepen personen die aangewezen zijn of geacht worden dat gezag uit te oefenen. De meeste publiciteit in de media over management en managers is van deze idee doordrenkt. Terwijl het allereerst en met name gaat om een stuurproces.Alle handelen in organisatie en netwerk heeft een voorgrond en een achtergrond. De voorgrond: denken, spreken en handelen. De achtergrond: sturing geven aan dat denken, spreken en handelen.. Iedereen in organisatie of netwerk doet als het goed is beide. In die dubbele zin wordt door iedereen aan management gedaan, veel of weinig, bewust of meer onbewust, verantwoord of minder verantwoord. Spiritueel management omvat beide.



*******************************************


donderdag 16 juli 2015

Spiritueel management - Aanduidingen - 1.Verantwoording

In april 2005 heb ik mijn ideeen over spiritueel management, bij me opgekomen in de jaren negentig van de 20e eeuw in een derde en tot nu toe laatste versie vastgelegd. In het geschrift "Spiritueel management: utopie of noodzaak?".

Ik wil ze opnieuw de revue laten passeren. Ze zijn in wezen niet veranderd. Ondanks alles wat de laatste decennia allemaal op ons af is gekomen in economie en maatschappij, zoals: New Age, nieuwe economie, popularisering van spiritualiteit, verregaande individualisering, fragmentatie van de samenleving, en ondanks alle geroep om participatie en integratie, de langdurige complexe en diep ingrijpende financiele en economische crisis, en de schokkende openbaringen over het menselijke  ecologisch tekort.
Die ideeen vragen om aanscherping, aanvulling, andere accenten, en om meer afstand van de grotere organisaties waarop ze oorspronkelijk zijn gericht, en om meer aandacht voor bij voorbeeld het netwerk dat nog steeds aan een stevige opmars bezig is in economie en maatschappij, en in de diverse andere domeinen.

Siitzender Aufschauender Sterngucker (1936)-
Hermann Blumenthal-
Georg Kolber Museum Berlin
Het ging mij toen om een zoektocht. En daar gaat het mij nu nog steeds om. Een zoektocht naar de fundamentele betekenis van arbeid en naar het dito bestaansrecht van de grotere en kleinere al bestaande en nieuwe organisaties en netwerken. Waarin we bedrijvigheid en werk gestalte geven en willen geven, en waar we aan deelnemen of willen deelnemen, dan wel waar we voortrekkers van zijn of willen zijn. Handboeken op dit gebied, zowel de klassiek gevestigde als de nieuwere, of ze nou goed zijn of minder goed, zijn niet meer toereikend.


Permanent onderzoek en leren permanent te onderzoeken zijn geboden. Op de plek waarop we ons bewegen, in onze communicaties, en van dag tot dag en van moment tot moment.Dat permanent onderzoek draait nog steeds om twee vragen: wat is spiritueel manegement c.q. waar gaat het om, en hoe zou het gestalte moeten of kunnen krijgen?
Laat ik toch vast mijn definitie geven, van toen en voor nu.
Spiritueel management is de collectieve en individuele sturing die binnen organisatie en netwerk een kader schept waardoor spiritualiteit tot gelding kan komen, tot materieelen vooral immaterieel profijt van organisatie en netwerk en hun leden en deelnemers zelf, van al hun externe stakeholders, en van de samenleving als geheel.

Herzien op: donderdag 28 juli 2016

**********************************