donderdag 22 februari 2018

Spirituele economie - 5.Spirituele economische waarden

In lijn met een aantal grote geestelijke overleveringen zijn dat er drie. Ik duidt ze graag aan als: wijsheid, openheid en respect. Twee overleveringen met name dienen mij tot model. De eerste is het Christendom. De stichter daarvan, de apostel Paulus, heeft het over geloof, hoop en liefde. Dat zijn in termen van de christelijke deugdenleer de drie goddelijke deugden. De tweede overlevering is het Boeddhisme. De Boeddha spreekt van inzicht, onthechtheid en compassie.  Wijsheid, geloof en inzicht corresponderen duidelijk met elkaar, evenals respect, liefde, en compassie. De parallellie  tussen openheid, hoop en onthechtheid is minder eenduidig. En compassie is een verhaal apart. In het Sanskriet, de taal van de Boeddha, heet zij Karuna. Dit woord is onvertaalbaar omdat de stam ervan niet bekend is. Volgens ter zake kundigen heeft het te maken met overvloeien en met altruisme ten opzichte van alle levende wezens, van alles dat bestaat zelfs, en niet alleen met verhoudingen tussen mensen.

Wijsheid. Bij wijsheid gaat het niet op de eerste plaats om redelijkheid en verstandigheid als persoonlijke kwaliteiten. Zij heeft veeleer van doen met het verbindend vermogen van eerlijk, waarheidsgetrouw en onvoorwaardelijk overleg en verstandhouden. Wijsheid is denken, spreken en handelen vanuit het besef dat elke wetenschap en visie en elk vermogen waarover we beschikken en die objectief en onomstootbaar lijken toch maar betrekkelijk zijn. Zij betreft de bereidheid en het vermogen om van moment tot moment te denken, te spreken en te handelen vanuit de erkenning dat we niet alles weten en niet alles kunnen. Tegelijkertijd en daartegenover is de wijze mens bereid en in staat om eigen kennis en vermogens en die van anderen niet onder de korenmaat te stoppen, uit bij voorbeeld onzekerheid, angst, luiheid of jaloezie. De wijze komt er ook voor uit draagt er ook zorg voor dat op gegeven moment bepaalde zienswijzen en kundigheden tot gelding mogen en zelfs moeten komen uit meer gezamenlijk belang. Wijsheid is besliste bescheidenheid.

Openheid. Openheid betreft de bereidheid en het vermogen om het individuele en collectieve egoisme dat ons doorgaans zo in zijn greep kan houden volledig los te laten of in ieder geval zo lang mogelijk op te schorten. Egoisme richt zich op het eigenbelang en meestal ook op de korte termijn. Eigen belang en korte termijn zijn legitieme referentiepunten. Maar uiteindelijk kan het daar niet bij blijven. Hoe zou openheid kunnen werken? Op micro-, meso- en macroniveau is een drieslag denkbaar. Allereerst stellen betrokkenen zich de vraag: wat willen we voor onszelf bereiken met waar we nu mee bezig en over aan het besluiten zijn? Vervolgens: welke anderen hebben hier iets aan of juist niet aan en wat zijn hiervan voor hen op welke termijn de positieve en negatieve effecten? Zo ontstaan ten derde allerlei plus- en min-balansen. Zorgvuldig worden ze tegen elkaar afgewogen en verwerkt. Het is dan heel goed mogelijk dat een andere optiek opdaagt of dat het eigenbelang in een nieuw daglicht komt te staan. Openheid is de kalibrerende pendelbeweging tussen ik en de ander en tussen wij en de anderen, een uitgebreide en aandachtige manier ook van tot tien tellen. Het verrassende zicht kan tot stand komen dat er meer aan de orde is en dat er meer op het spel staat dan waarop betrokkenen geneigd zijn zich te focussen.

Respect. Bij respect gaat het om de bereidheid en het vermogen te herkennen en te erkennen dat alles en iedereen ons allereerst alleen maar gegeven zijn, en niet door ons gemaakt en niet in ons bezit. Voorop staat verwondering. Verwondering dat alles en iedereen er zo maar zijn en zo maar functioneren. We nemen afstand van de vraag hoe dat komt en wat er aan en mee gedaan kan of moet worden en we nemen afstaand van de overtuiging dat er iets aan en mee gedaan kan of moet worden. Het gaat niet alleen over en om mensen en shareholders. Respect is ook ontzag en liefde voor de globe en het milieu, voor materialen, grondstoffen,en producten, voor informaties, technieken en  methoden, voor regelingen, beleidsplannen en wetten. Respect doet overigens geen afbreuk aan de noodzaak om op gegeven moment iets te doen of te laten, om iets of iemand in bepaalde opzichten goed- of af te keuren, of om met of over mensen voor hen aangename of onaangename beslissingen te nemen.

Wijsheid, openheid en respect vloeien in elkaar over. Ze zijn niet te scheiden. Ze voeden elkaar.

Dat geldt trouwens ook voor hun tegendelen. Een dramatische economische casus in Nederland laat ons dat zien. Dat is de geschiedenis van het Groningse gas. Daar zijn bij voorbeeld onwetendheid, partijdigheid en onachtzaamheid aan de orde van de dag geweest,  en nog steeds. Gezamenlijke verdieping in die casus zou ons veel kunnen leren over de spiritualisering van de economie.


vrijdag 2 februari 2018

Spirituele economie - 4. Economische waarden

In het gebruikelijke economische denken, praten en doen bezigen we nogal eens graag gewichtige termen terwijl we er iets heel gewoons mee bedoelen. Bij voorbeeld de notie "waarde". Laatst konden we in een krant een overigens puntig commentaar tegenkomen waarin de aandeelhouder van tegenwoordig op de korrel werd genomen. Die aandeelhouders, en in hun kielzog hun ondernemingsbestuurders, zouden enkel in bedrijfsovernames geinteresseerd zijn en dus enkel in de prijs per aandeel, en niet in het scheppen van economische waarde. Helaas stond er niet bij wat dat dan is. Met "waarde" bedoelen we doorgaans "prijs", of: geldwaarde. Zoals de prijs van een huis of  van een edel metaal. Maar er zijn naast prijs veel economische waarden. Zoals: winst, groei, kapitaal, effectiviteit en efficiency, kosten en baten, markt en marktfunctioneren, arbeid en werkgelegenheid, arbeidsomstandigheden, inkomen en beloning, bezit en eigendom, en niet te vergeten: welvaart. Het is niet eenvoudig hier een steekhoudende en complete systematiek van te geven. We doen er ook weinig ons best meer voor. Economische waarden als boven genoemd haken daarvoor waarschijnlijk te veel in elkaar in. Iedereen ook, van economisch hoog tot laag, denkt, praat en doet graag vanuit een eigen straatje en een eigen beperkt stramien.

Sinds het primaat van de economie en het liberale reveil hebben we het ons steeds meer eigen gemaakt om economische waarden in cijfers en met name in financiele cijfers uit te drukken. Economische instituten als het Nederlandse CBS en het mondiale IMF zijn hierin voorop gaan lopen. We willen het economische immers beheersbaar maken en houden. Helaas is dat minder eenduidig dan instituten als de genoemde ons suggereren. Economische waarden  zijn immers niet alleen in elkaar verstrengeld. Ze hangen ook nauw samen met minder- of niet-economische waarden, met name met psycho-sociale waarden. Zoals: behoefte en behoeftebevrediging, klantvriendelijkheid, klanttevredenheid, ontplooiing en zelfverwerkelijking, succes, eigen en andermans belang, welzijn, en momenteel niet te vergeten: planeetbehoud. Ook in deze kennen we geen systematiek waar we voldoende ons best voor doen. Het veelomvattende motto "People, Planet, Profit" is al weer van de spandoeken verdwenen. Het is overigens een gelukkige ontwikkeling dat planeetbehoud als waarde duidelijk terrein wint. Dat is dan natuurlijk vooral uit oogpunt van bescherming tegen de gevolgen van de zogenaamde klimaatverandering, die we nota bene zelf veroorzaken, en nauwelijks of niet uit eerbied voor de planeet zelf. Al kan die zelfbeschermingsoptie zeker een goed begin zijn.

Het vernuft en de intensiteit waarmee corruptie en fraude worden gepleegd, niet alleen in de economie maar wel vooral daar, kunnen ons doen concluderen dat we hier te maken hebben met een gebied van negatieve economische waarden zoals zelfverrijking en economische machtstoeeigening. Berichtgevingen over belastingontduiking en -ontwijking gunnen ons daar regelmatig een blik op. De economie raakt dan ook meer dan ons lief is nauw aan geestelijke waarden. Belangrijke op de economie betrokken geestelijke waarden zijn: wijsheid, openheid en respect.